COVID BEY
Başlıktan da anlaşılacağı üzere dünyayı kasıp
kavuran, birçok insanın ölmesine sebebiyet veren ve vermeye devam eden
COVID-19’un, ekonomi üzerinde yaptığı olumsuzlukları ve insanların hayatındaki
olumsuzlukları inceleyeceğiz. Ekonomi üzerindeki etkilerini üç alt başlıkta
inceleyeceğiz. Bu başlıklar şu şekilde; Dünya ekonomisi üzerindeki etkileri,
Türkiye ekonomisi üzerindeki etkileri, Aile ekonomileri üzerindeki etkileri.
Dünya Ekonomisi Üzerindeki Etkileri
COVID-19 çıktığı günden bugüne dünya
ekonomi üzerinde çok ağır bir tahribata neden olmuştur. Bu tahribatların
sonuçlarını çok ağır bir şekilde ödemekteyiz. İlk olarak COVID-19 çıktığı yer
olan Çin’in ekonomisine ve ekonomi üzerindeki olumsuzluklara bakalım. Çin
dünyada birçok firmanın üretim yaptığı bir ülkedir. Bunun sebepleri arasında
birinci nedeni ucuz işçilik gelir. Çin’in nüfusunun fazla olması, çalışacak
insan gücünün de fazla olması anlamına gelmektedir. İkinci sebep ham maddenin
ucuzluğu ve bunun gibi birçok neden dolayı firmalar Çin’i tercih etmektedir. Çin’de
çıkan virüsün ardından şirketler yavaş yavaş üretimlerine ara vermek zorunda kaldılar.
Bununla beraber yeni pazarlar aramaya başladılar. Şirketlerin üretime ara
vermeleri ve yeni pazarlar aramaya başlamaları Çin’i ekonomik yönden darboğaza
sokmuştur. Tabi bu durum sadece Çin ekonomisini etkilememiştir. Çin’den ihracat
ve ithalat yapan ülkeleri de etkilemiştir. Bunun nedeni Çin’in 14,1 GSYH’si,
10,099 dolar kişi başına geliri ile 86,6 trilyon dolarlık dünya GSYH büyüklüğü
içinde en büyük ikinci ekonomidir (Birinci ABD 21,4 trilyon dolar, üçüncü
Japonya 5,2 trilyon dolar on dokuzuncu Türkiye 754 milyar dolar.). Dünya
GSYH’sinin yüzde 16,3'ünü Çin yaratıyor (ABD yüzde 24,7, Japonya yüzde 6,
Türkiye yüzde 0,9.) Çin, 2,6 trilyon dolarlık ihracatıyla ihracatta 221 ülke
arasında birinci, 2,5 triyon dolarlık ithalatıyla ithalatta ise 221 ülke
arasında ikinci sırada yer almasıdır.
Mevcut durum böyle olması gelecek içinde kötü haber vermekte. Çin’in PMI
endeksi (PMI Endeksi; şirketlerin satın alma yöneticilerinin, mal ve hizmet
satın alma eğilimlerini gösteren anketlere dayalı bir endekstir.) 2008 krizinde
gördüğü negatif yönlü gelişmeden daha kötüsü ile Şubat 2020 de karşı karşıya.
Bu durum grafiklerde daha net gözükmekte. (Grafik örneği; www.investing.com). Çin ve diğer uzak doğu
ülkelerinden yapılan ithalatın kesilmesi, diğer ülkelerin arasındaki ithalatı
da azalmasına yol açmakta , buda küresel ticaretin bir düşüş yaşamasını
kaçınılmaz biçimde karşımıza çıkarmaktadır. Nereye gittiğini gösteren Baltık
Kuru Yük Endeksinde açık bir şekilde gözükmektedir (grafik; Bloomberg Markets).
Yani yukarıda açıkça görüldüğü üzere Çin birçok ülke için üretim üssüdür, bu
yüzden dünya ekonomisi üzerinde hakkı sayılır bir güce sahip. Çin’den yayılan
bu virüsün dünya ülkeleri üzerinde yaptığı ekonomik durumları birkaç ülke
üzerinde inceleyelim.
İlk olarak Çin’den başlayalım. Çin 2020
yılında ülke ekonomisinde %6’lık bir büyüme hesaplamaktadır, 2010 yılından 2020
yılana kadar iki katı büyümeyi planlamaktaydı. Ama virüsün baş vermesiyle
planları değişti. Çin 2020 yılının ilk iki ayında sanayi
sektöründe %13,5’ten fazla azalmıştır, duran varlıklara yapılan yatırımlar
geçen seneye göre %25 azalmıştır. Çinliler yetkililerin tavsiyelerine uyarak alışveriş
merkezlerinden, restoranlardan ve sinema salonlarından uzaklaşmışlardır. Bunun
bir sonucu olarak perakende satışlarında %20 oranında düşmüştür. 16 Mart
2020'de yayınlanan veriler, Çin'de 5 milyon kişinin Ocak ve Şubat aylarında
işlerini kaybettiğini göstermiştir. Ancak bu rakamın 9 milyondan fazla olacağı
yönünde beklentiler vardır. Altyapı yatırımları geçen seneye göre %30 azalma
göstermiştir. Çin’in beş yıllık kalkınma planı sona ermiştir. Büyümeyi iki
katına çıkarma hedefi de biraz ertelenmiştir.
ABD’de ise büyük bir ekonomik şok
oluşturmuştur. ABD Merkez Bankası Dallas Şubesi Başkanı Robert KAPLAN’ ın
yaptığı açıklamalara göre, ülkede işsizliğin %20’leri görmesi beklenmektedir.
Aynı açıklamada muhtemelen %4,5 ila %5’lik bir küçülme beklemektedir, bu
küçülmenin tarihi bir küçülme olduğunu söylemekte. Ülkenin gayrisafi yurtiçi
hasılasının ikinci çeyrekte yıllık bazda yüzde 30'a varan oranda
azalabileceğini, yılın üçüncü ve dördüncü çeyreğinde büyüme olacağını söyledi.
İngiltere’de COVID-19’dan kötü etkilenen
ülkeler arasında. Bu yıl Ulusal İstatistik Ofisi (ONS)'nin tahminlerine göre,
İngiltere gayri safi yurtiçi hasılası mart ayında bir önceki aya göre % 5,8
azalmıştır. Yılın ilk çeyreğinde ülkenin GSYİH' sı bir önceki çeyreğe göre%2
azalmıştır. Maliye Bakanı Rishi SUNAK “Birleşik Krallık ekonomisinin bu yıl
önemli bir durgunlukla karşı karşıya kalması çok muhtemeldir; ve şu anda
yaşanan durgunluğun tam ortasındayız." açıklamasını yaptı. İngiltere
Merkez Bankası ise GSYİH’nin ilk çeyrekçe %3, ikinci çeyrekte %25 daha
düşeceğini açıkladı. Bu durum 2020’nin ilk yarısında %30’luk düşüş anlamına
geldiği; 300 yıl boyunca en derin ve hızlı durgunluk sayılacağını belirtti.
Yukarda da görüldüğü üzere COVID-19
virüsünün ekonomi üzerine bir kabus gibi çöktüğünü görmekteyiz. Bu durumu
düzeltmek için ülkeler birçok yola başvurdu. Bu yollar kredi teşvikleri, vergi
indirimleri vb. birçok uygulamaya başvurdular. Bu teşviklerin sebebi ekonomiyi
birazda olsa canlandırmak istemeleri ve eski durumlarına biran önce kavuşmak
istemeleri. Bu durum bazı ülkeler için daha kötü bir durumun başlangıcı oldu.
Covid-19’un Ekonomik Etkileri (GSYH’nin Yüzdesi Olarak)
|
ÜLKELER |
EKONOMİK ETKİSİ (%) |
|
Türkiye |
-3.2 |
|
Kanada |
-2.9 |
|
Çin |
-3.2 |
|
Fransa |
-3.2 |
|
Almanya |
-3.6 |
|
Yunanistan |
-4.6 |
|
İtalya |
-3.7 |
|
Japonya |
-2.7 |
|
Portekiz |
-4.5 |
|
İspanya |
-3.9 |
|
Birleşik Krallık |
-3.4 |
|
Amerika |
-2.9 |
Kaynak: OECD (2020),
World Bank Group (2019)
Türkiye
Ekonomisi Üzerindeki Etkisi
COVID-19’dan her ülke gibi Türkiye’de
etkilendi. İlk vakanın görüldüğü 11 Mart gününden bugüne, dünyada olduğu gibi
bizi de birçok alanda etkiledi. Biz COVID-19’un ekonomimiz üzerindeki etkisini
inceleyeceğiz. Türkiye komşu ülkelerine bakarak en geç vakanın çıktığı ülkedir.
Salgının ilk gününden bugüne kadar salgın önlemlerine uymuştur. Bu sayede
komşularına göre daha geç salgın örneği görüldü. Ama salgın hızlı bir şekilde
yayılmaya başladı ve ardından hiç zaman kaybetmeden önlemler alınmaya
başlanıldı. Bu önlerin başında hafta sonları sakağa çıkma kısıtlaması uygulandı
ardından kafe, restoranlar, berberler, AVMler vb. toplumsal alanlarda
kısıtlamalar yapıldı. Ama bu kısıtlamalarda gün geçtikçe ekonomik açıdan sorun
teşkil etmeye başladı. Bu sorunları gidere bilmek için teşvikler, para
yardımları, düşük faizli krediler vb. birçok ekonomiyi canlandırma çabası içine
girildi. Ama işe yarayıp yaramadığı ileriki zamanalar da kendini gösterecektir.
Türkiye
sanayide hızlı bir düşüş yaşamıştır. 2020 yılının ilk çeyreğinde %8’den -%3’e
kadar düşmüştür. İkinci çeyreğinde ise -%31,3’ten %1’e kadar bir büyüme gerçekleşmiştir.
Üçüncü çeyrekte ise %4’ten %10,4’e kadar çıkmıştır.
Yıllık enflasyon ise yılın ilk çeyreğinde %13,93
civarların seyretmiştir, ikinci çeyreğinde ise %12,21, üçüncü çeyrekte %11,41
olarak kayıtlara geçmiştir.
Dış ticarette
ise Ocak ve Eylül ayları arsında ihracat-%10,9 iken ithalat %1,5’dir. Eylül
ayında ihracat%4,8, ithalat%23,0’dır.
Hizmet
sektöründe en büyük paya sahip olan turizmde ise Ocak ayında %15,7, Şubat
ayında %8,9, Mart ayında -%53,3, Nisan, Mayıs, Haziran aylarında salgın
nedeniyle sınırlar kapalı idi o yüzden herhangi bir turizm faaliyeti gerçekleşmedi. Temmuz ayında-%87,2, Ağustos
ayında -%69,1, Eylül ayından-%57.7, Ekim ayında-%69,4 olarak gerçekleşmiştir.
GSYH’de ilk
çeyrekte %4,4 büyüme, ikinci çeyrekte-%9,9 küçülme yaşanmıştır. Yukarıdan da
anlaşılacağı üzere salgının ekonomi üzerinde tahribini görmekteyiz. İleriki
zamanlarda salgının tahribi tam anlaşılacaktır.
|
Net lending/borrowing oranı
Ekonomik durgunluğu biraz olsa hareketlendire
bilmek için birçok çözüm yoluna başvurmuşlardır. Halka düşük faizli ihtiyaç
kredileri, tatil kredileri, can suyu kredileri, vergi, sigorta, stopaj 6 ay
ertelemeleri yapıldı. Amaç halkı birazda olsa rahatlata bilmekti. Bu durumlar
ekonomiyi canlandırmayınca yeni normalleşmeye geçmeye karar verildi. Bununla
amaç her şeyin eskisine nazaran daha çok ekonomiye katılması sağlamaktı.
Aile Ekonomisi
Üzerindeki Etkisi
COVID-19’un
etkilerini aile ekonomisi üzerindeki etkisini, ailede bulunan kişilerin mensup
oldukları meslek gruplarının nasıl etkilendiğini inceleyeceğiz.
COVID-19
salgını ülkeleri etkilediği gibi zincirleme bir etki ile aileleri de etkiledi.
Sektörden sektöre etkileri değişik biçimlerde oldu. Türkiye’de ilk COVID-19
vakası görülmesi ardından birçok ülkede olduğu gibi kısıtlamalar başladı. İlk
kısıtlama okullara bir süre ara verilmesi ile birçok sektör etkilendi. Bunların
başında okul servisleri etkilendi. İşsiz kaldılar ve bir çıkış noktası aramaya
başladılar. Bazıları çalışan fabrikalarda, plajlarda, film setlerinde vb. işler
bularak bu zor durumdan bir çıkış noktası aradılar. Vakaların artmaya başlaması
ile yeni önlemler alındı. Hafta sonları sokağa çıkma kısıtlaması uygulandı,
tatil merkezlerine gidişler yasaklandı, şehirler arası seyahat kısıtlaması gibi
birçok kısıtlama geldi. Sınırlar kapatıldı ve bunun bir sonucu olarak
konveksiyonlar da işler durdu. Genel olarak yurtdışına ihracat yapıldığından
mallar çıkamadı. Konveksiyonların işçi çıkarmalarına neden oldu, bazıları iflas
etti. İşsiz sayısı ve iş kura başvuranların sayısı arttı. İşsiz kalanlar çözüm
olarak yeni işler arayışına girdi. Sigortasız, düşük maaşlı işleri kabul etmek
zorunda kaldılar. Çünkü hayatlarını idame ettirmek zorunda oldukları için.
Devletin verdiği düşük faizli kredilere başvurdular, durumu çok kötü olanlar
her ay sosyal yardıma başvurdular.
Görüldüğü
üzere en ufak bir ekonomik olay bir zincirleme kaza gibi birbirini etkilemekte
ve bir çıkmaza sürüklemekte. Bu durumu iyi idame edenler, bu çıkmaza fazla girmeden
kurtuluyor ve eski hayat düzenlerine çabuk kavuşuyorlar.
KAYNAKÇA;
COVID-19’un Küresel Makroekonomik Etkileri ve
Beklentiler/ Dr. Öğr. Üyesi Emek Aslı CİNEL
Çin Giderse Herkes Gider, Reel Ekonomide 2020’ye
İlişkin İlk Sonuçlar, Salgın Sonrası Dünya ve Türkiye/ Mahfi EĞİLMEZ
T.C. Londra Ticaret Müşavirliği
TÜİK/ Dış Ticaret
TÜİK/ Enflasyon ve Fiyat
TÜİK/ Sanayi
Otomotiv Distribütörleri Derneği
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı/ Yatırım ve İşletme
Genel Müdürlüğü
Yorumlar
Yorum Gönder